Fenegriek staat vooral bekend als specerij. De zaden bevatten echter een verrassende verscheidenheid aan plantaardige stoffen: oplosbare vezels zoals galactomannanen, verschillende saponinen, de alkaloïde trigonelline en een speciaal aminozuur genaamd 4-hydroxyisoleucine.
Deze samenstelling is ook interessant voor de wetenschap. Fenegriek wordt onder andere onderzocht in verband met de spijsvertering en de glucosemetabolisme, evenals met hormonale processen.
Dit onderzoek leidt tot een boeiende vraag: hoe kunnen de verschillende bestanddelen van fenegriek een wisselwerking aangaan met deze biologische systemen?
Wanneer metabolisme en fenegriek elkaar ontmoeten
Fenegriek wordt met name intensief onderzocht in verband met de glucosemetabolisme. De focus ligt daarbij niet alleen op geïsoleerde plantenstoffen of sterk geconcentreerde extracten, maar ook op het hele zaad.
In een gerandomiseerd, drievoudig blind onderzoek onder mensen namen 88 personen met diabetes type 2 gedurende acht weken dagelijks ofwel 10 gram gemalen hele fenegriekzaden ofwel een placebo in.<sup>1</sup>
Aan het einde van de acht weken waren zowel de nuchtere bloedglucosewaarden als de HbA1c-waarden lager in de fenegriekgroep dan in de placebogroep. Tegelijkertijd werden veranderingen waargenomen in insuline en HOMA-IR. Deze laatste wordt gebruikt als marker om insulineresistentie te beoordelen. Ook de triglyceriden en het totale cholesterolgehalte waren lager.¹
Dit brengt een cruciale vraag aan het licht: Wat maakt fenegriekzaadjes nu precies zo interessant voor metabolisch onderzoek?
Waarom de darmen hierin een cruciale rol spelen
Een deel van de reactie komt aanvankelijk niet in de bloedbaan terecht, maar in het spijsverteringskanaal.
Fenegriekzaad bevat van nature oplosbare vezels, waaronder galactomannanen. In het spijsverteringskanaal absorberen deze vezels vocht en kunnen ze de darminhoud daardoor stroperiger maken.
Dit kan van invloed zijn op hoe snel koolhydraten worden verteerd en glucose wordt opgenomen – en dus ook op hoe de bloedsuikerspiegel zich na een maaltijd ontwikkelt.
Dezezelfde relatie werd ook onderzocht met fenegriek. In een onderzoek onder volwassenen met overgewicht en obesitas leidde de toevoeging van 5,5 gram fenegriek aan maaltijden tot een lagere glucosepiek na de maaltijd.²
Voedingsvezels vormen echter slechts een deel van het verhaal. Fenegriek bevat nog een andere bijzondere component die het onderwerp van onderzoek is in een compleet andere fase van de glucosemetabolisme.
4-hydroxyisoleucine: een buitengewoon aminozuur in de schijnwerpers
4-Hydroxyisoleucine is een niet-eiwitvormend aminozuur dat van nature voorkomt in fenegriekzaden.
Het is met name interessant voor onderzoek omdat het verband houdt met de afgifte van insuline.
Al in 1998 onderzochten wetenschappers hun invloed op geïsoleerde eilandjes van Langerhans uit menselijk en dierlijk weefsel.³
Er kwam een opmerkelijk patroon naar voren: 4-hydroxyisoleucine versterkte de insulineafgifte afhankelijk van de aanwezige glucoseconcentratie. Bij lage glucoseconcentraties was dit effect afwezig. Bij een toenemende glucoseconcentratie nam de insulinereactie echter ook toe.³
Juist deze glucoseafhankelijkheid maakte het aminozuur bijzonder interessant voor verder metabolisch onderzoek.
Maar fenegriek duikt ook op in een tweede onderzoeksgebied.
Wanneer metabolisme en hormoonsignalen samenkomen
Metabolisme en het hormoonstelsel worden vaak als afzonderlijke entiteiten beschouwd. In werkelijkheid zijn ze nauw met elkaar verbonden: insuline is zelf een hormoon, en talloze hormonale signalen beïnvloeden hoe ons lichaam energie opneemt, opslaat en vrijgeeft.
Daarom wordt fenegriek nu ook onderzocht in verband met verschillende hormonale parameters.
In een gerandomiseerde, dubbelblinde studie uit 2024 werden 95 mannen tussen de 40 en 80 jaar gedurende twaalf weken gevolgd.⁴ Verschillende doseringen van een specifiek fenegriekextract en hun invloed op diverse testosteronparameters werden onderzocht.
De totale plasmatestosteronspiegel vertoonde geen significant verschil ten opzichte van placebo. De testosteronspiegel in speeksel liet echter een ander resultaat zien. Hier was de concentratie significant hoger bij gebruik van fenegriek dan bij placebo. Bij de hoogste geteste dosering veranderde ook de vrije testosteronindex.⁴
De resultaten laten ook zien hoe complex de evaluatie van hormonale parameters is: niet elke meting verloopt op dezelfde manier, en "testosteron" kan niet tot één enkele waarde worden gereduceerd.
Wat onderzoek aantoont over het vrouwelijke hormoonstelsel
Fenegriek is ook onderwerp van hormoononderzoek bij vrouwen.
Aan 48 vrouwen in de perimenopauze werd gedurende 42 dagen ofwel een gestandaardiseerd fenegriekextract ofwel een placebo toegediend.⁵ De onderzoekers bestudeerden zowel typische symptomen van deze levensfase als diverse hormonale parameters.
Tijdens het onderzoek werden onder andere verschillen waargenomen in estradiol, progesteron, vrij testosteron, FSH en SHBG.⁵
Dit toont aan dat fenegriek niet alleen wordt onderzocht in verband met de glucose- en insulinehuishouding. Hormonale processen bij mannen en vrouwen maken nu ook deel uit van klinisch onderzoek.
Een plant met vele facetten.
Spijsvertering, glucosemetabolisme en hormonen lijken in eerste instantie afzonderlijke onderwerpen. In werkelijkheid zijn deze processen op veel punten in het lichaam met elkaar verbonden.
Precies daarom is fenegriek zo interessant: de zaden bevatten niet slechts één specifiek actief bestanddeel, maar een natuurlijke wisselwerking van oplosbare vezels, saponinen, trigonelline, 4-hydroxyisoleucine en andere plantaardige stoffen.
Fenegriek, van oudsher vooral bekend als specerij en vanuit de traditionele plantkunde, wordt nu vanuit verschillende perspectieven wetenschappelijk onderzocht.
Dit levert een steeds diverser beeld op van een plant waarvan de bestanddelen onderwerp van onderzoek zijn in relatie tot de spijsvertering, de glucosemetabolisme en hormonale processen.
Bronnen
¹ Hassanzadeh Bashtian M, et al. Effect van fenegriekzaad op serummetabolische factoren en adiponectinespiegels bij patiënten met diabetes type 2. Int J Vitam Nutr Res. 2014;84(3–4):196–205.
² Mathern JR, Raatz SK, Thomas W, Slavin JL. Effect van fenegriekvezels op verzadiging, bloedglucose- en insulinereactie en energie-inname bij obese proefpersonen. Phytother Res. 2009;23(11):1543–1548.
³ Sauvaire Y, Petit P, Broca C, et al. 4-Hydroxyisoleucine: een nieuw aminozuur dat de insulinesecretie versterkt. Diabetes. 1998;47(2):206–210.
⁴ Lee-Ødegård S, Gundersen TE, Drevon CA. Effect van een plantenextract van fenegriek (Trigonella foenum-graecum) op testosteron in bloedplasma en speeksel in een dubbelblind gerandomiseerd gecontroleerd interventieonderzoek. PLoS One. 2024;19(9).
⁵ Khanna A, John F, Das S, et al. Werkzaamheid van een nieuw extract van fenegriekzaden bij het verlichten van vasomotorische symptomen en depressie bij vrouwen in de perimenopauze: een gerandomiseerd, dubbelblind, placebo-gecontroleerd onderzoek. J Food Biochem. 2020;44(12).